شقاق مقعد (فیشر) چیست؟

شقاق مقعدی یا «Anal Fissure» به ایجاد یک ترک یا پارگی کوچک در پوست حساس و نازک دیواره داخلی مقعد گفته می‌شود. این عارضه که با نام‌های دیگری مانند «فیشر» یا «زخم مقعد» نیز شناخته می‌شود، یکی از شایع‌ترین مشکلات ناحیه نشیمن‌گاهی است که افراد را در هر سنی، از نوزادان تا سالمندان، درگیر می‌کند. اگرچه فیشر مقعدی به خودی خود یک بیماری خطرناک نیست، اما درد شدید و طاقت‌فرسایی که به خصوص هنگام اجابت مزاج ایجاد می‌کند، می‌تواند کیفیت زندگی فرد را به شدت تحت تأثیر قرار دهد و فعالیت‌های روزمره، از نشستن پشت میز کار تا مراقبت از خانواده را با استرس همراه سازد. این درد شدید باعث می‌شود فرد از رفتن به دستشویی بترسد و ناخودآگاه مدفوع خود را نگه دارد. این کار، یبوست را که عامل اصلی ایجاد شقاق است، تشدید کرده و در دفع بعدی، فشار بیشتری به زخم وارد می‌کند و یک چرخه معیوب از درد و آسیب بیشتر را به وجود می‌آورد. به دلیل ماهیت خصوصی این مشکل، بسیاری از افراد از صحبت درباره آن خجالت می‌کشند و دیر به پزشک مراجعه می‌کنند. اما شناخت دقیق علائم این عارضه بسیار مهم است، زیرا تشخیص به‌موقع و اقدام برای درمان، از مزمن شدن زخم و بروز عوارض پیچیده‌تر جلوگیری می‌کند. این مقاله از تهران وایب به صورت جامع به بررسی ماهیت شقاق، علائم، دلایل و جدیدترین روش‌های درمانی می‌پردازد تا به شما در مدیریت بهتر این وضعیت کمک کند.

شقاق مقعدی چیست و انواع آن کدامند؟

درک ماهیت این بیماری، اولین و مهم‌ترین گام برای مدیریت صحیح و درمان مؤثر آن است. شقاق مقعدی (فیشر) در واقع یک پارگی یا شکاف کوچک و طولی در پوست حساس کانال مقعد (مخاط آنودرم) است. این پارگی یک چرخه معیوب و دردناک را فعال می‌کند: درد شدید ناشی از زخم، باعث انقباض غیرارادی و شدید عضله اسفنکتر داخلی مقعد می‌شود. این اسپاسم یا گرفتگی، به طرز متناقضی، رگ‌های خونی ناحیه را فشرده کرده و جریان خون را به محل زخم کاهش می‌دهد. کاهش خون‌رسانی نیز مانع از ترمیم زخم شده و درد را تشدید می‌کند و این چرخه مانع از بهبودی سریع می‌شود. فیشر مقعدی بر اساس مدت زمان و شدت علائم به دو دسته اصلی تقسیم می‌شود: شقاق حاد و شقاق مزمن. تفاوت‌های کلیدی این دو نوع در جدول زیر آمده است:

شناخت این دو نوع به انتخاب روش درمانی مناسب کمک شایانی می‌کند. در ادامه، علائم مشخصی که به تشخیص این عارضه کمک می‌کنند، بررسی خواهند شد.

علائم اصلی شقاق مقعدی چیست؟

تشخیص به‌موقع علائم شقاق مقعدی برای جلوگیری از پیشرفت بیماری و تبدیل آن به یک مشکل مزمن، نقشی اساسی دارد. بسیاری از افراد به دلیل شباهت برخی نشانه‌ها، این عارضه را با بیماری‌های دیگری مانند بواسیر (هموروئید) اشتباه می‌گیرند، در حالی که تفاوت‌های مشخصی بین آن‌ها وجود دارد. کانال مقعد دارای تراکم بالایی از پایانه‌های عصبی است، به همین دلیل درد شقاق بسیار تیز، برنده و شدید احساس می‌شود، در حالی که بواسیر معمولاً با خونریزی بدون درد یا احساس وجود توده همراه است. آگاهی دقیق از این تفاوت‌ها برای پیگیری صحیح درمانی ضروری است. همچنین، نوع علائم می‌تواند به تشخیص کمک کند؛ برای مثال، مشاهده خون قرمز روشن روی دستمال توالت یا سطح مدفوع، نشان‌دهنده یک پارگی تازه در بخش تحتانی دستگاه گوارش است و آن را از خونریزی‌های تیره‌تر که ممکن است منشأ بالاتری داشته باشند و نیاز به بررسی فوری دارند، متمایز می‌کند. نادیده گرفتن این علائم و به تعویق انداختن مراجعه به پزشک، می‌تواند چرخه درد و اسپاسم را تشدید کرده و درمان را پیچیده‌تر سازد. از این رو، هرگونه درد یا خونریزی در ناحیه مقعد باید جدی گرفته شود تا با اقدامات مناسب، از عوارض بعدی جلوگیری به عمل آید.

• درد شدید: دردی تیز، سوزاننده یا برنده هنگام دفع مدفوع که ممکن است از چند دقیقه تا چندین ساعت پس از آن ادامه یابد.
• خونریزی: مشاهده خون قرمز روشن روی سطح مدفوع یا دستمال توالت پس از پاک کردن.
• خارش و سوزش: احساس ناراحتی، خارش یا سوزش مداوم در ناحیه پوست اطراف مقعد.
• تورم و التهاب: در برخی موارد ممکن است ناحیه مقعد دچار تورم و التهاب موضعی شود.
• ترک قابل مشاهده: در برخی موارد، با کنار زدن پوست مقعد، یک شکاف یا ترک مشخص قابل مشاهده است.
• زائده پوستی: ایجاد یک توده یا برچسب پوستی کوچک (skin tag) در نزدیکی محل ترک که معمولاً در شقاق مزمن دیده می‌شود.
• اسپاسم عضلانی: احساس انقباض و گرفتگی دردناک در عضلات دریچه مقعد (اسفنکتر).
• ترشحات چرکی: در صورت عفونی شدن زخم، ممکن است ترشحات بدبو یا چرکی از محل ترک خارج شود.
• تب: در موارد نادر و در صورت بروز عفونت شدید، ممکن است تب نیز مشاهده شود.

این علائم هشدارهایی هستند که بدن برای اطلاع از وجود یک مشکل ارسال می‌کند و شناخت دلایل ایجاد آن‌ها گام بعدی در مسیر درمان است.

چه عواملی باعث ایجاد شقاق مقعدی می‌شوند؟

شناخت دلایل زمینه‌ای شقاق مقعدی، راه را برای پیشگیری مؤثر و طراحی یک برنامه درمانی هدفمند هموار می‌سازد. وجه مشترک اکثر این دلایل، وارد شدن فشار، ضربه یا کشیدگی بیش از حد به پوست حساس کانال مقعد است. شایع‌ترین عامل، عبور مدفوع سفت و حجیم ناشی از یبوست مزمن است که پوست دیواره مقعد را می‌خراشد و باعث پارگی آن می‌شود. اما عوامل دیگری نیز در این زمینه نقش دارند. برای مثال، اسهال مزمن نیز با تحریک مداوم پوست حساس مقعد (آنودرم)، لایه مخاطی محافظ آن را از بین برده و بافت را شکننده و مستعد پارگی می‌کند. شرایطی مانند زایمان طبیعی که فشار شدیدی به ناحیه لگن وارد می‌کند، یا سفت بودن بیش از حد عضلات اسفنکتر مقعد، خطر ابتلا را افزایش می‌دهند. به‌ویژه در افراد مسن، کاهش جریان خون در این ناحیه، توانایی طبیعی بافت برای ترمیم آسیب‌های جزئی را مختل می‌کند و یک خراش کوچک را به زخمی مزمن تبدیل می‌نماید. درک این مکانیسم‌ها به ما کمک می‌کند تا با اصلاح سبک زندگی و مدیریت شرایط پزشکی مرتبط، از بروز یا بازگشت این عارضه دردناک جلوگیری کنیم.

• یبوست مزمن: دفع مدفوع سفت و خشک که به عنوان شایع‌ترین و اصلی‌ترین علت شناخته می‌شود.
• اسهال طولانی مدت: دفع مکرر مدفوع آبکی باعث تحریک و التهاب پوست حساس مقعد می‌شود.
• زایمان طبیعی: فشار شدید وارد شده به ناحیه پرینه و مقعد در هنگام زایمان می‌تواند باعث پارگی پوست شود.
• رابطه جنسی مقعدی: این عمل می‌تواند باعث کشیدگی بیش از حد و آسیب به بافت مقعد شود.
• بیماری‌های التهابی روده: بیماری‌هایی مانند بیماری کرون و کولیت اولسراتیو با ایجاد التهاب مزمن در دستگاه گوارش، ناحیه مقعد را آسیب‌پذیرتر می‌کنند.
• کاهش جریان خون: کاهش خون‌رسانی به ناحیه آنورکتال، به‌ویژه در افراد مسن، می‌تواند روند ترمیم بافت را مختل کند.
• سفت بودن عضلات اسفنکتر: انقباض بیش از حد و غیرارادی عضلات دریچه مقعد، فشار داخلی را افزایش داده و خطر پارگی را بیشتر می‌کند.

دلایل کمتر شایع اما جدی: در موارد نادر، شقاق ممکن است نشانه‌ای از یک بیماری زمینه‌ای دیگر باشد، از جمله:

• بیماری سل (Tuberculosis)
• سیفلیس (Syphilis)
• HIV
• سرطان مقعد (Anal cancer)

با شناخت این عوامل، می‌توان روش‌های درمانی مناسب را برای مقابله با این عارضه دردناک انتخاب کرد.

روش‌های کاربردی برای درمان شقاق مقعدی

هدف اصلی در درمان شقاق مقعدی، شکستن چرخه درد و اسپاسم عضلانی است تا شرایط برای ترمیم طبیعی زخم فراهم شود. صرف‌نظر از روش انتخابی، تمام رویکردهای درمانی دو هدف اصلی و مشترک را دنبال می‌کنند: ۱) نرم کردن مدفوع تا دفع آن کاملاً روان و بدون فشار انجام شود، و ۲) شل کردن عضله اسفنکتر داخلی مقعد برای بهبود جریان خون و فراهم کردن شرایط ترمیم زخم. انتخاب روش درمانی به شدت بیماری، یعنی حاد یا مزمن بودن آن، بستگی دارد. در موارد حاد که زخم سطحی و تازه است، معمولاً درمان‌های خانگی و اصلاح سبک زندگی کافی هستند و درصد بالایی از بیماران بهبود می‌یابند. اما در شقاق مزمن، که زخم عمیق‌تر شده و به درمان‌های اولیه پاسخ نداده است، ممکن است به درمان‌های دارویی یا حتی روش‌های پیشرفته‌تری مانند لیزر و جراحی نیاز باشد تا از بازگشت مکرر بیماری جلوگیری شود. مهم است که درمان تحت نظر پزشک انجام شود تا بهترین رویکرد متناسب با شرایط بیمار انتخاب گردد.

درمان‌های خانگی برای شقاق حاد:

• افزایش مصرف فیبر: کمک به نرم شدن مدفوع.
• نوشیدن مایعات کافی: جلوگیری از خشکی مدفوع.
• حمام آب گرم: نشستن در آب گرم برای تسکین درد و شل کردن عضلات اسفنکتر.
• پرهیز از زور زدن: جلوگیری از فشار بیشتر بر ناحیه مقعد.
• نظافت ملایم: استفاده از آب گرم برای تمیز کردن ناحیه پس از اجابت مزاج.

درمان‌های دارویی:

• پمادهای موضعی: پمادهایی مانند نیتروگلیسرین یا مسدودکننده‌های کانال کلسیم برای شل کردن عضلات اسفنکتر.
• بوتاکس: تزریق بوتولینوم به عضله اسفنکتر برای فلج موقت و تسکین درد.
• داروهای ملین: برای نرم کردن مدفوع و جلوگیری از یبوست.

روش‌های پیشرفته:

• درمان با لیزر: حذف بافت آسیب‌دیده و تسریع روند بهبودی بدون نیاز به بخیه.
• جراحی (اسفنکتروتومی داخلی جانبی): برش کوچک در عضله اسفنکتر برای کاهش فشار و اسپاسم، که به ترمیم زخم کمک می‌کند.

نتیجه‌گیری

شقاق مقعدی یک مشکل رایج است که اگر به‌موقع درمان نشود، می‌تواند به یک مشکل مزمن تبدیل شود. درمان‌های خانگی و اصلاح سبک زندگی در مراحل اولیه مؤثر هستند، اما در صورت مزمن شدن مشکل، روش‌های دارویی یا جراحی ممکن است نیاز باشد. در هر صورت، مشورت با پزشک و انجام درمان‌های مناسب، از عوارض جدی‌تر جلوگیری می‌کند و به بهبودی کامل کمک می‌کند.